VAKASUKAI NI QELE ENA NATIVE GRANT 2 VEI IRATOU NA ITAUKEI NI QELE TAUMADA

0

SALUTATIONS

  • Ni sa tiko saka na Gone Turaga na Tui Nubu;
  • Ni tiko na Turaga na I Liuliu ni Mataqali o Nadala kei na lewena;
  • Ni tiko na Turaga Minisita ni Qele kei na I Yau Bula;
  • Ni tiko na Turaga Minisita ni Tabacakacaka I Taukei;
  • Ni tiko na Turaga Liuliu ni Veitarogi Vanua;
  • Ni tiko nai Talai na Yasayasa Vakara kei kemuni kece na i Vakalesilesi vaka Matanitu;
  • Ni sa tiko saka na Vulagi Sureti; kei
  • Ni tiko sobu na Turaga, Marama kei ira na lalai ena siga e daidai

Ni sa bula vina’a.

Taumada, au cavuta na noqu vakarokoroko, veidokai kei na vakavinavinaka levu sara kivei kemudou saka na iLiuliu, na Turaga ni Vanua, na iTaukei ni Qele, Turaga kei na Marama ena loma ni vanua o Savatu, e Tilivalevu, na nodra itikotiko Na Momo na iTaukei Nubu, nanumi kina o ira na veituraga e ra sa mai bale, o ira era bula donuya saka tu qo kei ira na mai veiliutaki ena veisiga ni mataka – e na kena soli tu na veivakadeitaki ki na veiqaravi raraba vakamatanitu e na dela ni nomudou vanua vakaturaga.

Au taura tale ga na gauna oqo meu vakavinavinakataka na nodra vaka–IO me ra mai tiki ni soqo oqo na mata kei na vakailesilesi ni veitabana duidui ka ko ni dau cakacaka vakaveivolekati vata – dau veisemati tu kina na veiqaravi raraba ni Tabacakacaka ni Qele kei na iYaubula e na vuku ni noda Matanitu Levu – Na noda Turaga Peresitedi, o ira na lewe ni noqu Boseyaco ni matanitu kei ira na liga ni veiqaravi ena mua-i-ra ni noda vanua.

E duatani sara na veiqaravi nikua:  – E na noqu itutu vaka Paraiminisita, ka i Liuliu ni Bose Yaco, au rokova ka doka vakalevu kina na i naki ni noqu mai tiko,  oya na kena vakamatanitutaki na vakalesui ni taukeni ni qele ka vakatokai na Native Grant 2 se NG 2 vei ira na kena iTaukei taumada. 

Oqo saka e dua na gauna lagilagi ni kena vakadinadinataki na  veika e dau vauci keda vata tu na kawa i Taukei kei na kena bibi baleta ni bula tu na keda itukutuku, ena ka eda taukena vata, na keda kei na meda, salavata kei na noda itutu vakavanua kei na noda vakaiyautaki tu e na vakarokoroko kei na veivakaturagataki.

Na ‘Native Grants’ – e dua na iwasewase ni qele e dau kalia ka vauca na matanitu ena dua na gauna me baleta na veiqaravi raraba ni veivakatorocaketaki e na noda Viti. Qo e yavutaki tiko ena nodra a veivakadonui taumada kina na kena iTaukei ena gauna oya. ‘Sa toso na gauna, ka sa raica na matanitu ni sa qaravi vakavinaka na inaki e a kalia taumada mai kina, sa nona itavi me na vakasukara.’

Na nomuni matanitu cokovata e cakacaka sara tiko vakaukauwa e na kena tuvani vakamatau na ituvatuva ni veiqaravi oqo kei na kena qarauni me na dau qaravi vakadodonu sara e veigauna.

E na sega ni guilecava vakarawarawa na matanitu na itovo kei nai vakarau e kilai tani kina na nomudou vanua.  Na kena yalo, na kena vosa, kakana, e bau mai vakaveiwekanitaki tale ga kina e na loma ni veiqaravi taucoko sara e mai qarava na matanitu e na loma ni nomudou vanua vakaturaga ka kovuti tiko e na loma ni Native Grant Rua (2). Sa qaqaco ka semati vinaka sara kina na veiwekani oya e na veigauna sa sivi me yacova mai edaidai.

Na kena mai vakamatanitutaki na suka ni Native Grant Rua (2) e na siga nikua, e dusimaka tu na taucoko ni yavu ni veidinadinati ni matanitu kei na vanua; kau nuitaka me na dau tomani tiko ga na kena vakabulabulataki ena veiqaravi raraba ni veivakatorocaketaki e qarava e dua na matanitu digitaki e na vuku ni noda Viti. Na vakasukai ni qele ena siga nikua e vakadeitaka talega na kena salavata ka tutaki tiko na vei tatadra kece e tiko e loma ni tuvatuva ni veivakatoroicake taki ni matanitu (NDP) o ya na noda veitauriligataka kei ira na Turaga kei na marama era iTaukei ni veiyaubula na toso ni bula kei Viti edaidai ki na veisiga ni mataka.

Enai ka 15 ni Jiune, 1905,  a kalia kina na matanitu va-Koloni e rauta ni 15,000 na eka (se 6,070 na eketea) ni qele mai na qele vakamataqali e na loma ni Yavusa Nubu, ka qai mai vakaivolataki ka umani e na loma ni Native Grant Rua (2) se NG 2.

E vica toka na yavu ni kena a mai kali na umaqele qo me Native Grant 2:

  1. E na nodra rai na Turaga Kovana (yavutaki vakalevu e na ituvaki ni vanua e na kena vagagalu, bulabula), e tuvana e dua na ituvatuva me dua na itikotiko vagalala, me vakarautaki me ra na dau vakatikitikitaki, ka qaravi kina na lewenivanua e tauvi ira na mate eso e dau dewa vakatotolo, ka dau dredre na tarovi ni kena tete e na loma ni noda Viti Koloni (sanatorium);
  2. E tiki tale ga ni uma qele oqo na vanua me maroroi kina na veikau eso ka dau tiki ni nona vakadidike na Tabana ni Veikau, ka me na okati talega me vanua ni gade e na kena dau tokoni ka vakabulabulataki na maroroi ni vanua;
  3. E vakatale ga kina na kena nanumi me teivaki kina na koko (cocoa) kei na kofi (coffee) mai vei ira na wekada na Idia (e ra kila, ka kenadau talega) e ra a curuvanua mai, e na kena nanumi me tekivutaki na kena vakatorocaketaki (bisinisi, maketetaki) e na vuku ni noda Viti Koloni.

Me vaka ga ni a mai vauca na matanitu na qele ka vakatokai na Native Grant 2 se NG 2 mai na Mataqali Nadala e na 1905, e na dodonu me na vakasuka lesu ki na Mataqali ni sa mai cava na yavu e a kalia taumada mai kina, me vaka e toqai ena noda yavu ni Vakavulewa [Constitution Section 28(2)].

E cakacaka sara vakavoleka na nomuni Tabacakacaka ni Qele kei na iYaubula, kei na noda Tabacakacaka iTaukei e na loma ni Valenivolavola ni Veitarogivanua, Wai kei na iQoliqoli, vakakina na Valenivolavola Vakalawa ni matanitu (Solicitor General’s Office) e na kena biu vata kece vakamatau ka vakadodonu na itukutuku vakasokumuni, vakaivolataki vakavinaka me rawa ni vakakina oqo na kena irairai eda sarava ena siga vinaka nikua.

Au nanuma meu na cavuta tale ga eke ni na qai tomana na Valenivolavola ni Veitarogi Vanua na kena butuki na qele kei na iyalayala ni qele e vauca na ‘Mataqali Navitini’ ka vakatale ga kina na ‘Tomaniivi Nature Reserve’.  E dua tale ga na tikina me da vakadeitaka kina nikua ni na sega ni wili tiko e na vakasuka qele qo na tiki ni qele e dabe tiko kina na Public Works Department.

Na uma qele ‘qo, na Native Grant 2 se NG 2, e tu kina na madigi kei na itavi levu me na dau qaravi vakavinaka, vakavuku, vakayalomatua, vakadodonu sara kina na veivakatorocaketaki dina ka gadrevi e na loma ni Mataqali Nadala ena Yavusa o Nubu. E na bibi tale ga me na kakua ni cavuka na cakacaka vakaveivolekati kei na veitabana ni matanitu me vaka na Tabacakacaka iTaukei, Tabacakacaka ni Teitei, Vakaduri bisinisi kei na Tabacakacaka ni Saravanua; baleta sara ga ni sa tu oti tu kina e vuqa na katuba ni veiqaravi e veiganiti vinaka kei na ituvaki ni nomudou vanua ka mo dou na vakayagataka sara vakavinaka ni se tu rawa.

Me vaka ga na Lewa ni Bose Yaco – sa ikoya ni cava na veiqaravi qo, e sa na vakacavara na Tabacakacaka ni Qele ni Matanitu na vakasukari ni kena maroroi na lisi e ra nanumi ni tiko e na loma ni Native Grant 2 ki na Tabacakacaka ni Qele Maroroi ni iTaukei se ki na Land Bank, IA me vakatautaki ena nomuni digidigi kei na Lewa na iTaukei ni Qele.

Sa mai qaravi rawa nai tavi kece e a lavaka na matanitu me qaravi ena nomudou qele ka sa toso sara na veiqaravi oqo ena noda veikoro lelevu ni cakacaka. Edaidai, sa mai vakasukā lesu tale na Matanitu na kaukauwa ni taukeni ni qele ka kilai tu vakabalavu me Native Grant 2 se NG 2 ki vei kemudou nai taukei ni qele ena veiqaravi ni Tabacakacaka ni Qele Maroroi mo dou na qai cakacaka vata kina. Mo dou kena ivakatawa vinaka ena kena vakayagataki vakavinaka mera maroroi, vakaivotavota ka nanumi kina na nomudou kawa era na muri mai ena veisiga ni mataka.

Ena vuku ni Matanitu, au cavuta na noqu vakavinavinaka levu ki na Vanua, na Yavusa o Nubu kei na Mataqali Nadala e na nomudou veivakabauti e na soli ni qele na Native Grant 2 ki na veiqaravi raraba ni matanitu ka rauta ni 120 vakavinaka na yabaki na kena balavu.

Au sa nuitaka ni qele sa mai vakasukai oqo ena kauta mai na vutuniyau kei na sautu ni bula. Mo dou na duavata, ka bula vuavuai tiko ga ena nomudou dela ni vanua; ka mo dou kena ivakatawa vinaka tale ga ena kena nanumi ka maroroi na Vanua, Lotu, kei na Matanitu.

MO NI KALOUGATA KA ME KALOUGATA VATA TIKO NA NODA VANUA

VINAKA VAKALEVU

Translate »